دکتر قاسم کاکایی

سید حسین نصر

شیراز- بهار ۱۳۸۳

به نام آن که جان را فکرت آموخت

تشکیل همایش مربوط به حوزة فلسفی شیراز را به بانیان این امر تبریک می‌گویم. در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ مرحوم کربن و این جانب موفق شدیم نام مکتب اصفهان را برای دورة فعالیت حیرت‌آور فلسفی در اصفهان در آغاز عصر صفوی به جامعه علمی غربی بقبولانیم و حتی در خود ایران نیز این نام اشتهار فراوان یافت و در سال‌های اخیر توجه زیادی به آثار بزرگان این مکتب به ویژه میرداماد و ملاصدرا مبذول شده است. لکن تاکنون کمتر به زمینه‌ای که این جریان بزرگ فلسفی از آن برخاست توجه شده است؛ انگار که نظام‌های بزرگ فلسفی قرن دهم و یازدهم از خلأ پدید آمده و یا بازگشتی است به دوران شناخته شدة قرن هفتم که به دنبال آن فترتی طولانی در سیر اندیشة فلسفی در ایران رخ داده است؛ لکن حقیقت غیر از این است و مکتب اصفهان دوران جدیدی از حیات تفکر فلسفی مکتبی است که به درستی می‌توان آن را مکتب شیراز خواند، مکتبی که مرکز جغرافیایی آن شهر زیبا و دارالعلم مشهور شیراز بوده و حدود تاریخی آن بین دو شیرازی معروف یعنی قطب‌الدین و صدرالدین شیرازی است. در چند قرنی که این دو شخصیت بزرگ فلسفی را از هم جدا می‌کند، شیراز مرکز مهم فلسفه شد و بسیاری از مشاهیر مانند سید شریف جرجانی، از راه دور برای تلمذ به آن دیار می‌آمدند. در این شهر بود که خاندان دشتکی به ویژه صدرالدین و غیاث الدین عَلَم فلسفه‌ای را که آمیخته با اشراق و عرفان و کلام بوده و پیش درآمدی بود برای ظهور حکمت متعالیة ملاصدرا، برافراشتند و مدرسة منصوریه را بنا کردند که شهرتش در جهان اسلام اشاعه یافت. از شیراز بود که ملاجلال دوانی با متکلمان و حکمای عثمانی تماس داشت و با آنان در حال رقابت بود و رسایلش مورد توجه و بحث همگان قرار داشت. نیز در شیراز بود که مشعل حکمت توسط بزرگانی هم‌چون شمس‌الدین خفری از گزند حوادث مصون نگاه داشته شد تا با وحدت دوبارة ایران در عصر صفویه به اصفهان انتقال یابد. این ناشناخته‌ترین دوران تاریخ فلسفی کشورمان یعنی از قرن هشتم تا دهم، با نام شیراز عجین است و تحقیق و تفحص در آن نه تنها برای روشن ساختن یک دورة بسیار سازنده در تاریخ اندیشه در ایران، به همت فراوان نیاز دارد، بلکه برای شناخت سیر تاریخ فلسفة اسلامی در شبه قارة هند، و تا حدی عثمانی نیز، بسیار مهم است. چه کسی از فتح‌اله شیرازی در سیر تفکر اسلامی در هند قبل از شاه ولی الله دهلوی، مهم‌تر است؟ در واقع نفوذ مکتب شیراز از هند تا حجاز دیده می‌شود و اهمیت آن در تقریباً تمام جوانب اندیشة فلسفی قرون بعدی در ایران و هند مشهود است. به علاوه، مکتب شیراز از خصوصیتی خاص برخوردار بود که باید در آینده توجه بیشتری به آن بشود و آن فعالیت مهم علمی به خصوص در زمینة نجوم و ریاضیات توأم با فلسفه بود، و حکمای این مکتب مانند دشتکی‌ها و خفری، علمای مهمی نیز در رشتة نجوم و ریاضیات و غیره بودند و از این جهت بیشتر به خواجه نصیر و قطب‌الدین شیرازی شباهت داشتند تا به حکمای مکتب اصفهان که در فلسفه دنباله‌رو مکتب شیراز و درعین حال ایجاد کنندة نظریات جدید فلسفی بودند، ولی بر عکس اسلاف خود در شیراز، توجهی چندان به علوم نداشتند، به استثنای شیخ بهایی که اتفاقاً او بیشتر فقیه و صوفی بود تا فیلسوف. به هر حال مکتب شیراز هم از لحاظ تاریخ فلسفه و هم تاریخ علوم اسلامی، از نهایت اهمیت برخوردار است. از درگاه احدیت مسألت دارد که این همایش با تأییدات او به بهترین وجه انجام گیرد. با عرض تبریک و دعای توفیق برای آنان که این مجلس را به پا کرده‌اند و به خصوص دانشمند محترم آقای دکتر قاسم کاکایی، سخن را با این کلام ختم می‌کنم که گرچه سعادت حضور جسمانی در این همایش را ندارم، روحاً خود را در این مجمع حاضر می‌دانم و مشتاقانه منتظر نشر سخنرانی‌های این همایش هستم.

والسلام سید حسین نصر

مطالب موجود با عبارات مشترک

این مطلب را منتشر کنید: