دفاتری در باب عرفان، مروری بر ۳ اثر قاسم کاکایی
روزنامه فرهیختگان – سه شنبه، ۸ تیر، ۱۳۸۹
هستی و عشق و نیستی
امین محمدیزاد:عرفان دانشی است که موضوع آن معرفت خداوند و راههای نیل به آن است و به عبارتی، شناخت خداوند در درون خویش و تسلیم شدن به او و عشق ورزیدن به او با عقل و دل و جان است. عرفان در اصطلاح عبارت است از معرفت قلبی که از طریق کشف و شهود، نه بحث و استدلال، حاصل میشود و آن را علم وجدانی هم میخوانند.
عرفان علمی است جهت شناختن حق تعالی و اسما و صفات او. شناخت خداوند به دو روش ممکن میشود؛ یکی به روش استدلال یعنی از اثر پی به وجود موثر بردن و از صفات به ذات پی بردن که علما به این روش عمل میکنند و روش دیگر صاف و خالص کردن باطن و روح بوده که این، روش اولیا و عارفان است. اجرای این روش فقط از طریق اطاعت و عبادت قلبی است. عرفا اعتقاد دارند، برای رسیدن به حقیقت عارف باید مراحلی را سپری کند تا نفس به اندازه ظرفیتش از حق آگاه شود. مبنای کار عرفا کشف و شهود و سیر است. تصوف (یا صوفیگری) نیز فرقهای اسلامی بوده و طریقه عملی عرفان یا همان خداشناسی است. صوفیان آفریننده هستی را دارای هیچیک از صفاتی که ما میشناسیم نمیدانند و او را بالاتر از هر پندار و توصیفی میدانند. تصوف در معنی لغت به روش و طریق طی کردن راه جستوجوی حق را گویند و فردی را که در این راه قدم میگذارد، صوفی میگویند.
اما گذشته از این مباحث نظری، برای اولین بار به مناسبت بیستوسومین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، کتاب «هستی و عشق و نیستی»؛ که دفتری درخصوص عرفان است، تالیف دکتر قاسم کاکایی از سوی انتشارات هرمس رونمایی شد که اینک به بازار نشر کشور عرضه شده است. این کتاب مجموعه مقالاتی در عرفان است که عرفان اسلامی را از دیدگاه عارفانی چون ابن عربی، مولانا، حافظ، شیخ محمود شبستری، علاءالدوله سمنانی، شیخ بهایی و ملاصدرا واکاوی میکند و به عرفان مقایسهای نیز سری میزند. این کتاب از جهات زیادی ارزشمند است که در ادامه به آن اشاره میشود. اما به مناسبت انتشار این کتاب، بر آن شدیم به دیگر آثار این نویسنده نیز نگاهی بیندازیم.
اما در ابتدا باید دانست که کاکایی کیست؟ قاسم کاکایی در سال ۱۳۳۶ هجری شمسی در شهر شیراز در میان یک خانواده مذهبی به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شیراز گذراند و در سال ۱۳۶۲ در رشته مهندسی برق و الکترونیک از دانشگاه شیراز فارغالتحصیل شد. وی از سال ۶۰ تا ۶۸ به تحصیلات حوزوی پرداخت و در سال ۷۳ در مقطع کارشناسیارشد الهیات و معارف اسلامی از دانشگاه قم با رتبه اول فارغالتحصیل شد و در سال ۱۳۷۹ موفق به اخذ دکترا در رشته فلسفه و حکمت اسلامی از دانشگاه تربیت مدرس تهران گردید. وی در حال حاضر استاد دانشگاه شیراز و مدرس حوزه علمیه شهید نجابت شیراز است و سردبیری مجله اندیشه دینی دانشگاه شیراز را نیز به عهده دارد.
کتاب «هستی و عشق و نیستی» به قلم قاسم کاکایی، استاد دانشگاه شیراز است که توسط انتشارات هرمس به چاپ رسیده و در شش فصل اصلی و ۱۸ عنوان فرعی، به بررسی مباحث عرفانی ـ اسلامی میپردازد. کتاب «هستی و عشق و نیستی» برای اولین بار در بیستوسومین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران رونمایی شد. این کتاب مجموعه مقالاتی در باب عرفان است که عرفان اسلامی را از دیدگاه عارفانی چون «ابنعربی»، «مولانا»، «حافظ»، «شیخ محمود شبستری»، «علاءالدوله سمنانی»، «شیخ بهایی» و «ملاصدرا» واکاوی میکند و به عرفان مقایسهای نیز سری میزند. قاسم کاکایی، نویسنده کتاب مذکور درخصوص مقالات ارائه شده در این کتاب میگوید: نگارش مقالات این مجموعه از سال ۱۳۷۳، یعنی پنج سال پس از رحلت مرحوم آیتالله نجابت، آغاز شد. در این زمان، بار دیگر از حوزه علمیه به دانشگاه مراجعت کردم؛ اما در کسوت و غایتی متفاوت. این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه تمام مقالات کتاب «هستی و عشق و نیستی» در فضای دانشگاهی و آکادمیک نگاشته شده، ادامه میدهد: تنها یک مقاله در فضای غیرآکادمیک نوشته شده، اما در مورد مقالات دانشگاهی نیز همچنان خط اصلی و هدف نهایی را فراموش نکرده و همچنان بر عهد و پیمان قدیم خویش مبنیبر خط اصیل اسلام و اعتلای دین باقی ماندهام و البته رعایت همهفهم بودن مطالب را نیز در نظر داشتهام. کتاب «هستی و عشق و نیستی» در شش فصل اصلی با عناوین «هستی و وحدت آن با محوریت ابنعربی»، «نیستی و کارکرد آن به روایت مولانا»، «عشق یا رقص بین هستی و نیستی در معیت حافظ»، «سرشت تجربه عرفانی از منظر عقل در محضر شبستری»، «بررسی نسبت بین دین و عرفان به فتوای شیخ بهایی» و «گفتو گوی باطنی اسلام و مسیحیت با تکیه بر ابنعربی و اکهارت» تنظیم شده است. فصل اول که حاوی سه مقاله است، به وجود و وحدت وجود اختصاص دارد. فصل دوم نیز دارای سه مقاله در باب وحدت انفسی وجود و فنای عارف است. در فصل سوم، پنج مقاله موجود، نیستی مولوی ما را به عشق میکشاند. فصل چهارم، دارای دو مقاله است و نگاهی درجه دوم به عرفان دارد. فصل پنجم نیز دو مقاله دارد و عارفان را از دیدگاه دین بررسی میکند. فصل آخر نیز به گفتوگوی اسلام و مسیحیت به وساطت عرفان میپردازد. نگارنده در پایان پیشگفتار کتاب، ضمن تشکر از همکاران، دوستان، دانشجویان، همسر و فرزندان خود و دستاندرکاران انتشارات هرمس مینویسد: این برگ سبز را هدیه میکنم به روح پرفتوح آیتالله نجابت که ترجمانی بود از هستی اندر نیستی، همو که عنایتش آتش عشقی بود در نیستان هستیام، سوزاننده و نیستکننده و دم مسیحاییاش هستیبخش و زندهکننده.
قاسم کاکایی، مدرس حوزه و دانشگاه و از پژوهشگران مطرح حوزه عرفان و فلسفه است. وی تاکنون کتابهای فراوانی در حوزههای پژوهشی مورد علاقه خود، یعنی فلسفه، عرفان و کلام اسلامی، به رشته تحریر در آورده که ازجمله آنها میتوان به «وحدت وجود به روایت ابنعربی و مایستر اکهارت»، «آیت حق» و «کلمه حق: شرح احوال حضرت آیتالله نجابت» اشاره کرد. کاکایی همچنین به دلیل تسلط بر زبان انگلیسی، چند کتاب ازجمله «اقتدا به محمد (ص)» و «عوالم خیال» را را ترجمه کرده است. از این پژوهشگر دینی، تاکنون بیش از ۵۰ مقاله تخصصی به زبانهای فارسی و انگلیسی منتشر شده است. کتاب «وحدت وجود به روایت ابنعربی و مایستر اکهارت» در سال ۸۲ و کتاب «غیاثالدین منصور دشتکی و فلسفه عرفان» در سال ۸۸، بهعنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برگزیده شده است. قاسم کاکایی در اردیبهشتماه امسال موفق به کسب مرتبه استادی شد. وی علاوه بر شرکت در همایشهای بینالمللی داخلی، در دانشگاههایی همچون نیویورک، آکسفورد، کمبریج، لندن، وین، برلین، ناپل، آتن، استانبول، دمشق و باکو به ارائه مقاله پرداخته و به صورت فشرده در دانشگاههای کارولینایشمالی و کالج اسلامی جاکارتا تدریس داشته است. کتاب «هستی و عشق و نیستی: مقالاتی در عرفان» نوشته قاسم کاکایی در ۵۰۳ صفحه، با شمارگان ۲۰۰۰ نسخه و با قیمت ۱۲۰ هزار ریال به همت انتشارات هرمس منتشر و راهی بازار کتاب شده است. اما کاکایی به جز این کتاب، یک کتاب دیگر با نام «وحدت وجود به روایت ابن عربی و مایستر اکهارت» و یک ترجمه با عنوان «عوالم خیال» نیز در کارنامه خود دارد که توسط انتشارت هرمس منتشر شده است. اکنون نگاهی گذرا به این دو اثر میاندازیم.
کتاب وحدت وجود
کتاب وحدت وجود به روایت ابن عربی و مایستر اکهارت، تالیف دکتر قاسم کاکایی که چاپ سوم آن مدتها نایاب شده بود اخیرا به مناسبت بیستوسومین نمایشگاه کتاب تهران از سوی انتشارات هرمس به چاپ چهارم رسید. این کتاب آرا و نظریات دو نظریهپرداز عرفان را، که به حوزه عرفان و ادیان ابراهیمی تعلق دارند، شرح و تحلیل و مقایسه میکند و در نتیجه به حوزه عرفان تطبیقی گام مینهد. توجه نویسنده یکسره معطوف است به دعاوی وجودشناسی عرفان نظری و چون معتقد است، نظریه وحدت وجود جمیع دعاوی وجودشناختی عرفانی را، اعم از آنچه به خدا و جهان و انسان مربوط میشود، تبیین و توجیه میکند و اُس و اساس جهانبینی عرفانی است، نظریه مذکور را محور اصلی همه مباحث کتاب قرار داده است. از این رو، کتاب وی، اگرچه عنوان وحدت وجود به روایت ابن عربی و اکهارت دارد درواقع، ناظر به کل جهانبینی عرفانی دو عارف بزرگ جهان مسیحیت و عالم اسلام است. استاد مصطفی ملکیان در مقدمه این کتاب مینویسد: «نویسنده در این کتاب چه میکند؟ میتوان گفت نویسنده در باب آرا و نظریات ابن عربی و اکهارت به چهار کار دست مییازد: الف) شرح، یعنی مکشوف و آشکار کردن آنچه محجوب و نهفته است، تصریح آنچه مضمر است و ایضاح پیشفرضها و لوازم هر قول. ب – تحلیل، یعنی واشکافی مفاهیم کلیدی و عمده مانند وحدت وجود، حلول، اتحاد، وحدت شهود، وجود مطلق، ظهور، تجلی، فنا، تعین، ذات، اسم، صفت، محو تعین، نفی صفات، وحدت در کثرت، عین ثابت، نفس، خیال، تنزیه و تشبیه. ج – مقایسه، یعنی ارائه موارد اتفاق و تشابه، موارد اختلاف و تفاوت نظر و تعیین قوت و ضعف نسبی آرا نظریات، در قیاس با یکدیگر. د – نقد، یعنی نشان دادن صحت یا سقم هر مدعا و قوت یا ضعف هر دلیل. خواندن و باز خواندن این اثر ارجمند برای همه علاقهمندان به مطالعات تطبیقی در عرفان فرض عین است، بهخصوص که، به زبان فارسی، هم نخستین اثری است که در معرفی مایستر اکهارت منتشر میشود و هم نخستین اثری که با رویکردی تحلیلی به دیدگاههای ابن عربی نزدیک میشود. نگارنده این سطور نوشته خود را عرض سپاس و حقشناسیای تلقی میکند به محضر نویسنده محقق کتاب به پاس نکات و دقایق فراوانی که از مطالعه این کتاب عایدش شده است.» این کتاب در سال ۱۳۸۲ بهعنوان کتاب سال جمهوری اسلامی در بین کتابهای فلسفه، عرفان و روانشناسی مقام نخست را کسب کرد و اخیرا به چاپ چهارم نیز رسیده است.
عوالم خیال
عوالم خیال جایگاه اخلاق و شریعت را در نظام وحدت وجود ابن عربی به اختصار و به خوبی مینمایاند و ایدئولوژی ابن عربی را که همان عبودیت است به زیبایی ترسیم میکند و هر نوع تهمت اباحیگری و بیمبالاتی نسبت به شریعت را از ابن عربی میزداید. رویکرد و اقبال و طرد و عدم مقبولیت بزرگان نیز حکایت عجیبی است که البته برای آنان که به دنبال حقیقت هستند، قابل توجه مینمایاند. در این باره مانند مصطفی منفلوطی، نویسنده عرب شاید ما هم بتوانیم بگوییم همه این اقبال و ادبارها شیپورهای عظمت این بزرگان است که به صدا درمیآید و ابن عربی یکی از کسانی است که شیپور عظمتش هنوز طنینانداز است. محیالدین ابن عربی معروف به شیخ اکبر صاحب فتوحات مکیه و فصوص الحکم، نامدار به بنیانگذاری عرفان فلسفی یا همان عرفان نظری کسی بود و هست که از طرفی کتابهایش لعننامهها با خود داشت و از طرفی ستایشها به همراه نامش بود. گروهی حتی از علما، زندیق میخواندندش و گروهی دیگر از اولیا میدانستندش و او فارغ از این همه، که عشق، عشق است مسلمانی و زندیقی نیست. به نظر میرسد خود شخصیت عارفی که به صراحتی غیرقابل باور از شهوداتش مینویسد و دیوان اشعار عاشقانه خود را شرحی عرفانی میکند، در این اقبال و ادبار عوام و خواص نقش اصلی دارد. در هر صورت جدا از مدح و ذمهای جاری نسبت به او آنچه نمیتوان در شخصیت ابن عربی به آن شک کرد، شجاعت تفکر و شهامت اندیشهورزی اوست که گاه آنچنان دقیق است که الحق عنوان پدر عرفان نظری برازنده اوست. به همین جهت دو کتاب گرانقدر فتوحات مکیه و فصوصالحکم که به صورت مبسوط و مجمل، آرای ابن عربی را در بر گرفته، مورد توجه بسیاری از ابن عربیپژوهان و ابن عربیشناسان قرار گرفته است. یکی از این ابنعربیپژوهان که البته به مصداق دیگرانی نیست که سر دلبران ما بر زبانشان خوشتر آید، پروفسور ویلیام چیتیک آمریکایی است که عرفانشناس و ابنعربیپژوه برجسته روزگار معاصر است. دکتر چیتیک که فارغالتحصیل دکترای دانشگاه تهران است و رساله دکترای خود را نیز به تصحیح و چاپ کتاب نقدالنصوص جامی پرداخته که از قضا مورد توجه بسیاری از دانشیان زمانه به ویژه علامه آشتیانی قرار گرفته بود، به گواهی مترجم محترم با تسلط بر فصوص و فتوحات ابن عربی توانسته تسلط بینظیری بر آرای این عربی پیدا کند، به طوری که دو کتاب دیگر او طریقت صوفیانه معرفت که به مباحث معرفتشناسی ابنعربی پرداخته و تجلی خدا که در زمینه مباحث وجودشناسی اوست، توانایی چیتیک را در بازشناسی و بازخوانی آرای ابن عربی بازگو میکند. با این اوصاف کتاب عوالم خیال چیتیک کتابی به حساب میآید که ما را با گوشهای دیگر از تفکر ابنعربی آشنا میکند. عوالم خیال با عنوان فرعی ابنعربی و مساله اختلاف ادیان به همت مترجم فاضلی چون قاسم کاکایی که پیش از این نیز کتاب وحدت وجود به روایت ابن عربی و مایستر اکهارت را از وی دیدهایم به زیور چاپ آراسته شده است. شاید با دیدن عنوان فرعی کتاب بلافاصله خواننده به این مفهوم منتقل شود که موضوع کتاب مثل بعضی پژوهشهای ناقص تعمیم و بازسازی مفهومی جدید مثل پلورالیسم در آثار ابن عربی است که البته با نگاهی اجمالی به فهرست کتاب این سوءتفاهم برطرف خواهد شد. مترجم متبحر و خوشذوق در مقدمهای که بر کتاب نگاشته، راجع به موضوع کتاب مینویسد: عوالم خیال یکی از بهترین کتابهایی است که جایگاه اخلاق و شریعت را در نظام وحدت وجود ابن عربی به اختصار و به خوبی مینمایاند و ایدئولوژی ابن عربی را که همان عبودیت است، به زیبایی ترسیم میکند و هر نوع تهمت اباحیگری و بیمبالاتی نسبت به شریعت را از ابن عربی میزداید و همچنین معضلات آشنایی با تفکر او را برطرف میکند؛ معضلاتی چون جبر و اختیار و تفاوت بین امر تکوینی و امر تشریعی. این کتاب همچنین به برخی انتقادها و کجفهمیهایی که متوجه کتاب ترجمان الاشواق شده میپردازد و از ادعای ابن عربی، مبنیبر اینکه مراد او از معشوق زیبارویش در کتاب یاد شده، چیزی جز تجلیات الهی نیست، به نحوی مستدل دفاع میکند. در این کتاب چیتیک کوشیده است آرا و افکار غامض ابن عربی که پیچیده در اصطلاحات مغلق و دشواریاب است را با نثری روان و قابل اطمینان در اختیار خواننده قرار دهد که مترجم نیز با فهم این مساله در ترجمه سلیس آن کوشیده است. کتاب بهطور کل در سه بخش و ۱۰ فصل تنظیم شده که بخش اول، انسان کامل، بخش دوم عوالم خیال و بخش سوم با عنوان اختلاف ادیان نامگذاری شده است. جای ترجمه این کتاب در میان آثار پژوهشی پیرامون ابن عربی تا به حال خالی بوده است.
مطالب موجود با عبارات مشترک
سمینار امام، فلسفه و حکمت
نسبت بین اسلام و عرفان
"وحدت وجود به روايت ابن عربي و مايستر اكهارت" کتاب سال شد
"آینه های نیستی" بهترین کتاب فصل در زمینۀ عرفان شد
نگاهی به کتاب اقتدا به محمد (ص) نوشته پروفسور کارل ارنست 
وحدت وجود: تجربه، تعبير، تمثيل
قرآن و روش تفسیر آن از دیدگاه ابن عربی
كتابی كه اسلامستيزی آمريكايیها را تعديل كرد
آشنایی با مکتب شیراز، میرصدرالدین دشتکی 
امام حسین(ع) اسوۀ عرفا است
شهید حبیب روزیطلب از دیدگاه حضرت آیت الله نجابت 
شهید نادر هندیجانی از دیدگاه همسر و یکی از دوستانش
شهيد محمد حسين نجابت از نگاه پدر
"پرواز" : حدیث آخرین ساعات شهید حبیب روزی طلب
کلمه عشق (حضرت آیت الله نجابت شیرازی)
حدیث سرو (شرح یک بیت حافظ از حضرت آیت الله نجابت)
عارف کامل حضرت آیت الله نجابت (ره) در یک نگاه
مدیر حوزه چه خصوصیاتی باید داشته باشد؟ (حضرت آیت الله نجابت)
ولایت شرعیۀ مطلقۀ فقیه متعهد مسئول
آیت حق (تجلی روح خدا در کالبد انقلاب اسلامی)
استاد ! تبریک میگوییم . خدا شما را حفظ کند.